/  
صفحه اصلی‌ » تحلیل ومقالات » ده ده قورقود و اغوزنامه -ممد میانالی (داغلار اوغلو)

ده ده قورقود و اغوزنامه -ممد میانالی (داغلار اوغلو)

اغوز تی‌وی : دَدَه‌قورقود (به تورکی آذربایجانی:Dədə Qorqud به تورکی استانبولی:Dede Korkut ترکمنی:Gorkut-ata) نام یکی از قدیمی‌ترین داستانهای اسطوره‌ای ترک‌های اغوز است که در حدودقرن شانزده میلادی به صورت مکتوب در آمده‌است. این مجموعه از ۱۲ داستان به نثر و نظم تشکیل شده و مجموعه پر ارزشی است که زندگی، ارزشهای اجتماعی و باورهای ایل‌های ترکی را نشان می‌دهد. قدمت داستانها مربوط به قرنهای چهاردهم و پانزدهم میلادی می‌باشد

شخص دده‌قورقود
شخصیت دده‌قورقود که کتاب به نام او نامیده شده را یک پیر فرزانه، غیبگو، طالع‌شناس، و اوزان (قابل مقایسه با عاشیق‌هایامروزین) و روحانی غز دانسته‌اند. واژه دده به معنی «بابابزرگ» است. اینکه آیا دده قورقود شخصیتی راستین بوده یا داستانی، قابل اثبات یا رد نیست. گوری وجود دارد که به باور مردم، محل خاکسپاری دده‌قورقود افسانه‌ای است. در باور ایشان دده‌قورقود در سن ۳۰۰ سالگی درگذشت. این گور در نزدیکی شهری که به نام اوقورقود نامیده شده قرار دارد. این شهر در مسیر راه آهنکازالینسک به قیزیل‌اوردا در قزاقستان و در ۱۵۰ مایلی خاور دریاچهآرال قرار دارد.
 در کتاب منجم باشی، مورخ معروف عثمانی نیز از شخصی به نام قورقود آتا که در قدیم الایام در میان ترکمانان میزیسته نام برده شده است نیز قورقود آتا در کتاب شجره التراک مهابوالغازی بهادرخان، وزیر یکی از شاهان افسانه‌ای اوغوزان است که مکرر از او نام برده شده است.
قدمت اثرکتاب دده‌قورقود که اغوزنامه هم نامیده شده، گردآوریی است از دوازده داستان که از حکایتهای سینه به سینه ترکمنهای شرق آناتولی در قرن ۱۵ میلادی الهام گرفته. درست است که دده‌قورقود، یعنی راوی اصلی کتاب دده‌قورقود، در کتاب تاریخ‌ اغوزنوشته رشیدالدین هم بصورت مردی دانا وجود دارد، اما مشخصه‌های اغوز[خان] و شکل اسطوره‌ای او ذکر نشده است. اصطلاح اغوزنامه برای کتاب دده قورقود به داستان مردان  اوغوز اشاره دارد، نه به شخصیتی اسطوره‌ای بنام اغوز. بعلاوه،روایتهای‌اغوز و کتاب دده قورقود ساختمان روایی متفاوتی دارند. در حالی که روایتهای‌اغوز داستان خانها را بعنوان رهبران مطلق سیاست دشت حکایت می‌کند، کتاب دده قورقود داستان مردانی از قبیله اغوز است که رییس‌های آنان، مثل بایندرخان، در متن وجود دارند، اما هیچگاه روی آنان تاکیدی نشده. این تفاوت بین کتاب دده قورقود و قطعه‌توپقاپی هم وجود دارد.
قطعه‌توپقاپی، نوشته‌ای است با نویسنده ناشناس که در مدخل تاریخ آل سلجوق نوشته یازیجی‌اوغلو پیدا شده است.
با وجود این تفاوتها، هردوی این قصه‌ها (اغوزخان و کتاب دده قورقود) واضحا طی قرنهای ۱۴ تا ۱۶ میلادی گردآوری شده‌اند. کتاب کلمات اغوزنامه المشهور به آتالارسوزی، که جُنگی از ضرب‌المثلهاست، شامل مدخلی بر قورقودآتا می‌شود که در آن از اغوزآتا بعنوان فردی نامبرده شده که واجد توانایی پیشگویی می‌باشد. کتابهای کنزالدرر و جامع الغررو درر التیجان و غرر تواریخ الازمان‌ نوشته ابن دواداری (۷۸۶ قمری، ۱۳۳۵ تا ۱۳۳۶ میلادی)، تاریخ‌نگار دوره مملوکان، که بازتابی است از داستانهای دوره اردوی زرین، آمیزه بی‌همتایی از داستانهای مربوط به چنگیزخان، اغوزخان و دده قورقود را ارائه می‌دهد. سرانجام، تاریخ جدید مرآت جهان، که کتابی درمورد تاریخ جهان است و در سال ۱۵۹۲ میلادی / ۱۰۰۰ قمری توسط یکی از خاندان آق‌قویونلو نوشته شده، داستانهایی درمورد اغوز دارد که هم به داستان دده قورقود و هم به داستان اغوزخان اشاره کرده است.
نظر مخالف
بر پایه نظر محمد فواد کوپرولو، مجموعه داستانهای دده قورقود ریشه‌ای پیش از اسلامی دارند و نشانه‌هایی از این ریشه‌های پیش از اسلام درآن دیده می‌شود. این داستانها قرنها بصورت شفاهی سینه به سینه نقل شده‌اند و سرانجام بصورت مکتوب درآمده‌اند. کوپرولو باور دارد کتاب دده قورقود در واقع از مجموعه مناقب اغوزان یا اوغوزنامه‌ها جدا شده است.
وی برای اثبات سخن خود قسمتی از نقل قول ابوبکر عبدالله دواداری در کتاب درر التیجان را می‌آورد. دواداری در این کتاب که به سال ۷۰۹ قمری تالیف شده است در ذکر رویدادهای سال۶۲۸ قمری، به دو کتاب به نامهای اولوخان آتا بیتکچی و دیگری اوغوزنامه اشاره می‌کند. او می‌نویسد خود اصل کتاب اوغوزنامه را دیده است. این کتاب به روایت دواداری ابتدا از تورکی به فارسی و سپس به وسیله جبرائیل بن بختیشوعطبیب و مترجم معروف زمان هارون الرشید به عربی ترجمه شده است و اصل آن جزو خزانه ابومسلم خراسانی بوده است. طبق اطلاعاتی که این شخص می‌دهد محتوای این کتاب عبارت بوده از اولوغ قراطاغ، آلتون خان، اولو آی آتاجی، اولو آی آناجی، تورک لر یمینی، منقبه چوجوق ارسلان و … سپس احوال شخصی به نام دبا کوز که همان تپه گوز باشد را روایت می‌کند.او می‌نویسد تپه گوز نخستین مملکت تورکان را ویران کرد…. در بالای سرش یک چشم داشته است
مادر او از پریان دریای بزرگ بوده و بر او شمشیر و نیزه کارگر نبود… و سرانجام بساط پسر ارس (اوروز) او را کشت. نقل دواداری از آنجا که شباهت بسیار به داستان تپه گوز دارد، کوپرولو را به این نتیجه رساند که این کتاب قسمتی از اغوزنامه باستانی بوده است که بعدها از آن مجموعه جداشده است.
ترجمه‌ها
کشته شدن تپه گوزی توسط باساط از کتاب دده قورد
کتاب دده قورقود به زبانها مختلف ترجمه شده‌است. نخستین ترجمه دده‌قورقود به زبان آلمانی در سال ۱۸۱۵ از روی نسخه کتابخانهدرسدن در آلمان بود. دست‌نویس دیگر این کتاب در واتیکان است.
غیر از ترجمه‌های آلمانی.روسی.ایتالیایی چندین ترجمه دیگر نیز به سایر زبانهای اروپایی واسیایی صورت گرفته از جمله انها دو ترجمه به زبان انگلیسی را می‌توان نام برد که اولی در انگلستان و و دومی در امریکا انجام یافته‌است. از ترجمه کنندگان می‌توان به ترجمه دیگر از یواخیم هاین به زبان المانی که درسال ۱۹۵۸ درشهرزوریخ و چاپ به زبان روسی در سال۱۹۶۲به وسیله بارتولدوانتشار توسط ویکتورژیرمونسکی درمسکو اشاره کرد.
متن کامل کتاب هم که با ارسم خط اصلی ان بر اساس نسخه کتابخانه برلین در سال۱۹۱۶ از سوی کیلیسلس رفعت محقق کشورتورکیه که تلاش پیگیری در نشر متون زبان ترکی داشته در شهراستامبول به چاپ رسید. او واژه هاو عباراتی که نامفهوم ومغلوب بوده تصحیح کرده‌است با این وجود برخی واژها و مفاهیم نامکشوف مانده که در برابر انها عبارت مفهوم نشد درج گردیده‌است.
بهزاد بهزادی پژوهشگر زبان تورکی آذربایجانی دده قورقود را به زبان فارسی ترجمه کرده‌است. داستان دلی دومرول آن با عنوانسرگذشت دومرول دیوانه سر توسط صمد بهرنگی به فارسی ترجمه شده است.
جشن یونسکو
هرچند در سال ۱۹۹۸ کتاب دده قورقود از طرف جمهوری مستقل آزربایجان شمالی و سازمان یونسکو نامزد و در سال ۲۰۰۰ «هزارو سیصدومین سالگرد نوشته شدن حماسه آذربایجانی دده قورقود» جشن گرفته شد. ولی این اثر مربوط به ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال پیش است که ۴۰۰ سال پیش به صورت کتاب درآمده است.
از سال ۱۹۵۶ یونسکو برای بزرگداشت و شناساندن وقایع تاریخی و شخصیت‌های برجسته کشورهای عضو برای جهانیان جشن‌هایی را ترتیب می‌دهد، که بر اساس درخواست کشورهای عضو است ،  در مورد کتاب دده قورقود هم دولت جمهوری مستقل آزربایجان شمالی، این مناسبت را برای برگزاری سالگرد به یونسکو اعلام نمود و یونسکو آنرا جشن گرفت.
در سال ۱۹۹۹ نیز بانک ملی مستقل آزربایجان شمالی سکه‌های یادبود طلا و نقرهبه مناسبت سال دده قورقود ضرب کرد.
  
 دده قورقود :

 

در میان گنجینه پر بار ادبیات فولکلوریک آذربایجان داستان‌های دده قورقود به عنوان نمونه از داستان‌های حماسی- قهرمانی که ارزش تاریخی نیز دارد ، جایگاه ویژه‌ای به دست آورده است به طوری که سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد (یونسکو) سال ۱۹۹۹ را به نام داستان‌های دده قورقود ثبت کرده است. همچنین مدیر کل سازمان یونسکو در نشست بین المللی دده قورقود (باکو ۱۳۷۹)  این کتاب را به عنوان یادگار تاریخی، فرهنگی بشریت معرفی کرده است   
داستان‌های دده قورقود که نه تنها در آذربایجان بلکه در بین تمام کشورهای تورک زبان به عنوان یکی از آثار زیبا و جاودان زبان تورکی شناخته شده است ، در شمار آثار فولکلوریک بی‌همتایی است که قرن‌ها پیش به وجود آمده و بعدها به کتابت در آمده و به عصر ما رسیده است. این داستان‌ها با شیوه‌ای بدیع صحنه‌ها و پرده هایی از دورنمای زندگی حماسه آمیز و ماجراهای پرشور گروه هایی از چادر نشینان را که در دورانی از تاریخ به سرزمین امروزی آذربایجان آمده اند و به مرور به پهنه تاریخ پر حادثه این دیار پیوسته اند را بازگو می کنند. در واقع این اثر حماسی – تاریخی داستان هایی از زندگی حماسه آمیز مردان و زنان قبیله اوغوز را به تصویر می کشد که به حالت نیمه عشیرتی به اتکای روال حشم داری در پناه چادر زندگی می کردند و به اقتضای شرایط دورانی که به آن تعلق دارند، جنگاوری و مردانگی از هر افتخاری برتر می شمارند
اوغوزها از قدیمی‌ترین اقوام ملت بزرگ   تورک به حساب می آیند که منسوب به اوغوز می باشند. زندگی و شخصیت اوغوز در طول تاریخ در هاله‌ای از ابهام فرورفته و با اساطیر و افسانه‌ها در هم آمیخته شده است. اکثریت قبیله ی اوغوز تا اوایل قرن ۱۱ میلادی کوچ نشین بوده اند که در دیوان الغات تورک کاشغری نام ۲۴ قبیله تشکیل دهنده آن ذکر شده اند.
از قرن دهم میلادی اوغوزهای منطقه سیحون دسته دسته به جاهای مختلف مهاجرت کرده اند که گروهی از آنان نیز به مناطق آذربایجان کنونی آمدند. رواج اسلام در بین اوغوزها از سال ۹۶۰ میلادی آغاز گردید اما در قرن ۱۱ در بین آنان به صورت دین رایج درآمد.
داستان‌ها دده قورقود، حماسه‌ها و ماجراهای شکوهمندی است که این اقوام در شرایط اقلیمی جدید یعنی آذربایجان آفریده اند و از این رهگذر این دستاوردهای ب
 
دیع و زیبا با تاریخ و ادب و فولکلور آدربایجان پیوند خورده است. این پیوستگی و آمیختگی تا آن جا پیش رفته است که این داستان‌ها از نظر آرایش و اسلوب و زبان از اوغوزنامه  های اقوام ترک دیگر آسیای مرکزی به کلی متمایز گشته و آن چنان خصلت و بافت بومی و ملی به خود گرفته است که در ادوار بعدی و پا به پای سیر و تحول فولکلور آذربایجان، سرمنشا داستان‌های ملی و حماسی و غنایی این دیار گشته است.(۵)   وجود داستان‌های دده قورقود، با تمام اصالت و اهمیت فرهنگی و تاریخی آن تا اوایل قرن نوزدهم (۱۸۱۵.م) بر جهان دانش و فرهنگ ناشناخته بود و تنها در عرض یک و نیم قرن اخیر است که این کتاب باز شناخته شده است و مندرجات آن زیر ذره بین و تحقیقات دانشمندان قرار گرفته است.

کهن ترین نسخه خطی از کتاب دده قورقود هنگامی کشف شد که فلیشر( Fleischer ) کتابدار کتابخانه دِرسدن آلمان درصدد تهیه فهرستی از کتب کتابخانه بود که در لیست او برای اولین بار نام کتاب دده قورقود در بین نسخ خطی کتابخانه ثبت شده است. عنوان این نسخه “کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان ” می باشد که در ۱۵۴ صفحه نگاشته شده است و هیچ اثری از نام کاتب و تاریخ کتابت درآن مشاهده نمی شود و فقط به این دلیل که تاریخ تحویل آن به کتابخانه احمد پاشا (پادشاه عثمانی) فرن ۱۰ هجری ذکر شده است ، فلیشر نیز آن را در ردیف آثار متعلق به این دوره قرار داده است. نسخه خطی دیگر از کتاب دده قورقود در سال ۱۹۵۰ توسط اتور رُزی دانشمند ایتالیایی در کتابخانه واتیکان یافت شد. این نسخه مانند نسخه قبلی فاقد نام کتاب و تاریخ کتابت است ودر ۱۰۹صفحه نوشته شده است

نسخه آلمانی  کتاب دده قورقود از يک مقدمه و دوازده بوي (داستان) تشکيل شده است در حالی که نسخه موجود در واتیکان فقط شش داستان از دوازده داستان را دربردارد. محققان احتمال می دهند که نشخه واتیکان از نسخه آلمانی کمی قدیمی تر باشد و با توجه به این که نسخه واتیکانی برای تمام نوشته‌ها حرکت گذاری الفبای عربی را انجام داده است ولی نسخه آلمانی حرکت گذاری ندارد ، این احتمال دور از ذهن نیست.
 در مقدمه کتاب درباره شخصيت افسانه اي دده قورقود مطالبي ذکر گرديده و نمونه هايي از سخنان حکيمانه ي دده قورقود که در ميان مردم به نام وي شهرت داشته است ذکر شده است. قابل ذکر است که بسياري از اين سخنان در حال حاضر نيز به عنوان آتالار سوزي (ضرب المثل) در بين مردم کاربرد دارند. هر یک از دوازده داستان نیز سرگذشت و ماجرای قهرمانانه یکی از دلاوران مرد یا زن قبیله را بازگو می کند و داستان نیز به اسم همین قهرمان نامیده شده است. بخش‌های پایانی تمام داستان‌ها مشابه می باشد و با عبارات وجملات منظوم در تمجید از قهرمان داستان و دعای خیر برای پدر و مادر و یاد از پیامبر که توسط اوزان (آشیق) و ریش سفید بزرگ ایل یعنی دده قورقود خوانده می شود داستان پایان می یابد. از مجموع دوازده داستان ، هشت داستان دورنمای رزمی، دو داستان مضمون عاشقانه و دو داستان نیز شمایل اساطیری دارد .نام داستان‌ها به شرح زیر می باشد که نسخه واتیکان شامل داستان‌های ۱و۲و۳و۴و۷و۱۲ می باشد. قابل ذکر است که داستان دومرول دیوانه سر(۵) و تپه گوز.(۸) به خاطر ارزش اساطیری جایگاه ویژه‌ای دارند و همواره توسط محققان با افسانه‌های باستانی یونان مورد مقایسه وافع شده اند :
۱-     دیرسه خان اوغلو بوغاجین بویو  ( داستان بوغاج پسر دیرسه خان )
۲-    قاراچوق چوبانین بویو ( داستان چوپانی به نام قاراچوق )
۳-    بای بورانین اوغلو بامسی بئیره یین بویو ( داستان بامسی بئیرک پسر بای بورا )
۴-    بورلا خاتونون بویو ( داستان بورلا خاتون )
۵-    دوخا قوجا اوغلی ده لی دومرول بویو ( داستان دومرول دیوانه سر پسر دوخا قوجا )
۶-    قانلی قوجا اوغلو قان تورالی نین بویو ( داستان فان تورالی پسر قانلی قوجا )
۷-    قازلیق قوجا اوغلو یئینه یین بویو ( داستان یئینک پسر قازلیق قوجا )
۸-    بوسات اولدوردوگی تپه گوزون بویو ( داستان تپه گوز کشته شده به دست بوسات )
۹-    بکیل اوغلو عمرانین بویو ( داستان عمران پسر بکیل )
۱۰- اوشون قوجا اوغلو سگرکین بویو ( داستان سگرک پسر اوشون قوجا )
۱۱- اوروزون بویو ( داستان اوروز )
۱۲- سالور قازانین بویو ( داستان سالور قازان )
 
داستان‌های دده قورقود مانند تمام داستان‌های ادبیات فولوریک آذربایجان از دو قسمت نظم و نثر تشکیل شده است. نثر داستان‌ها ساده وروان و نزدیک به زبان گفتار می باشد و عبارات مسجع و جملات موزون و کوتاه می باشند. بخش‌های منظوم داستان‌ها ، از نظر وزن و قافیه با شعر رایج متفاوت است و بیشتر به شعر آزاد شباهت دارد که در آن احساسات و آرزوها و خواسته‌ها به دور از هرگونه تصنع و با طبیعی‌ترین شکل بیان شده است. بخش‌های منظوم در مجموعه داستان‌ها ۲۰۰۰ بیت می باشند و تقریبا ۳۰ درصد متن را تشکیل می دهند.(۹)  
زبان نوشتاری کتاب اساساً به زبان های ترکی آذربایجانی و آناتولی شرقی(ترکیه) بسیار نزدیکتر از دیگر گویش های زبان تورکی می باشد. در واقع تاریخ شکل گیری متن به زمانی برمی گردد زبان های تورکی آذربایجانی و تورکی عثمانی با یکدیگر از نظر لغوی و نحوی تفاوت زیادی نداشته اند. از نظر تاریخی نیز تغییر یافتن این دو زبان مربوط به بعد از تشکیل دو حکومت مقتدر تورک عثمانی و صفوی و جدایی مرزها در این منطقه می باشد. .(۱۰)

البته زبان داستان های دده قورقود با زبان امروزی آذربایجان از نظر کاربرد یک رشته لغات و پسوندها تفاوت هایی دارد که این تفاوت ها در درجه اول ناشی از دگرگونی ها و حذف و افزایش هایی است در طول زمان در هر زبانی رخ می دهد و در درجه ی بعد ناشی از نزدیک بودن زبان کتاب به یکی از لهجه های متداول تورکی در زمان کتابت داستانها است.(۱۱) ضمناً بسیاری از از ترکیب های لغتی کتاب دده قورقود در آثار نویسندگان وشاعران دیگر سرزمین آذربایجان جنوبی مانند شاه اسماعیل ختایی و نشاطی به کار رفته اند.(۱۲) در مجموع  کل کتاب ۳۵۰ کلمه عربی و۱۳۶ کلمه فارسی به کار رفته است و بقیه لغات ریشه تورکی دارند که در بیشتر موارد لغات عربی و فارسی با مترادف تورکی خود به کار رفته اند که نشان از تازگی این لغات نزد آنان و آشنا نبودن همه ی مردم با معانی این لغات می باشد.(۱۳)   

 
از نظر جغرافیایی  باید گفت که در داستان‌ها از اماکن و آبادی هایی به نام‌های ” دربند ، دمیرقاپی ، گنجه ، شیروان، دره شام ، الینجه قالاسی ، قاراداغ و… نام برده شده است که اکثر این اماکن در حال حاضر نیز یا وجود دارند یا مکان‌های دیگری در آذربایجان با همین نام شناخته می شوند وهمچنین اغلب جنگ‌های این قوم با ارامنه و گرجی‌ها می باشد که این دو نیز در همسایگی آذربایجان می باشند(۱۴)  در مجموع  با توجه به متن داستان‌ها و شواهد تاریخی می توان این نتیجه گیری را کرد که حوادث داستان‌ها بیشتر در آذربایجان و شرق ترکیه امروزی رخ داده است ولی نمی توان استدلال دقیقی از تورکی آذربایجانی یا تورکی آناتولی بودن آن داشت چون ویژگی‌ها وخصوصیات هر دو گویش را دارد.(۱۵)
برای اولین بار اچ-اف- فون دیتس (H.F.Von Dies) شرق شناس آلمانی در سال 1815 نسخه ای از روی اصل کتاب برای کتابخانه برلین استنساخ کرده وتحلیلی از اثر را به همراه ترجمه آلمانی داستان تپه گوز به چاپ رساند. آقای دیتس با مقایسه داستان تپه گوز دده قورقود با داستان غول یک چشم کتاب حماسی معروف اودیسه هومر گفت که هومر در سرودن
اودیسه از حماسه دده قورقود اقتباس کرده ویا دست کم از مضمون آن اطلاع داشته است(۱۶) دیتس در این باره می گوید:” تپه گوز هم به غول های دیگر و هم به غول هومر از تمام جهات شبیه است اما غول اوغوز از یونانی گرفته نشده است بلکه غول یونانی تقلیدی است.” (۱۷)داستان تپه گوز یادآور داستان دیگری نیز می باشد. تپه گوز هیولایی که وارد زندگی اوغوز ها شده و به آن ها حمله ور شده و آن ها را می خورد ، در نهایت راضی می شود که با گرفتن دو آدم و پانصد گوسفند برای هر روز از حمله به دیگر انسان ها خودداری کند . می دانیم که در داستان ضحاک مار به دوش در شاهنامه فردوسی نیز ضحاک هر روز از گوشت مغز دو مرد جوان و نیز گوشت گوسفند استفاده می کند. علاوه بر این ها آشیل در حماسه های یونان باستان قهرمانی رویین تن است که در شاهنامه نیز این خصلت به اسفندیار نسبت داده شده است که در داستان های دده قورقود تپه گوز نیز ویژگی رویین تن بودن را داراست. (۱۸)اگر بخواهیم مقایسه ای انجام دهیم که کدام یک از این افسانه ها کهن تر است وکدام یک تقلیدی است باید گفت که داستان های دده قورقود از آثار فولکوریک وداستان های مردمی می باشد به این معنا که اساس این داستان ها در بین مردم عادی جامعه به وجود آمده و نسل به نسل منقل گشته است و تغییراتی را پذیرفته است در حالی که فردوسی برای سرودن شاهنامه به سراغ منابع موجود تاریخی و افسانه ای رفته است و از آنها استفاده کرده است.
پس از دیتس، شرق شناس آلمانی دیگری به نام تئودور نولدکه  (Theodor Noldeko)در سال ۱۸۵۹ کل کتاب را از نو استنساخ کرده و به ترجمه آن همت گماشت ولی او در خواندن وفهم بخش هایی از اثر توفیق نیافت و کار را نیمه تمام رها کرد. اما بارتولد دانشمند و شرق شناس شهیر روسی در بین سال‌های ۱۸۹۴ تا۱۹۱۰ از روی متن آماده شده نولدکه توانست متن چهار داستان به همراه ترجمه روسی آنها را در نشریات فرهنگی و ادبی زمان خود منتشر کند. در ادامه بارتولد با تلاش فراوان تمام داستان‌های کتاب را به روسی ترجمه کرد اما در زمان او این اثر چاپ نشد اما به همت حمید آراسلی و م.ح. طهماسب در سال ۱۹۵۰ اثر او در آذربایجان چاپ و منتشر شد. مشروح‌ترین پژوهشی که از داستان‌های دده قورقود به عمل آمده است توسط محرم ارگین ادیب و زبان شناس اهل تورکیه انجام گرفته است. محرم ارگین در آثار تحقیقی خود بارها به مسئله پیوستگی داستان ها با سرزمین و مردم آذربایجان تاکید کرده است. (۱۹)بولوت قاراچورلو( سهند ) شاعر و ادیب گرانقدر آذربایجان در سال ۱۳۴۵ در مجموعه هایی به نام های ” سازمین سوزو (پیامی از زبان سازم) ، دده مین کیتابی (صحیفه‌ای از بزرگان) و قارداش آندی (پیمان برادر) ” داستان هایی از کتاب دده قورقود را به نظم کشیده است.(۲۰) نسخه‌های موجود در ایران نیز توسط محمد علی فرزانه از روی متن اصلی نسخه‌های درسدن آلمان و واتیکان تهیه گردیده است که در سال ۱۹۹۹ رسول اسماعیل زاده اثر را به زبان معاصر آدربایجان نگاشته و به چاپ رسانده است. 
 
 قدمت و پیشینه اثر دده قورقود
پیدا شدن دو اثر خطی از داستان‌های دده قورقود احتمال وجود نسخه‌های قدیمی تر که این دو از روی آن نوشته شده باشند را افزایش داد. در حالی که قدمت نسخه‌های موجود به قرن ۱۰ هجری ، ۱۵ الی ۱۶ میلادی می رسد ،در آغاز سده ی چهاردهم میلادی مورخی مصری به نام ابوبکر بن دواتداری در کتاب دررالتیجان ضمن نام بردن از اوغوزنامه‌ها ، توضیحاتی نیز در مورد داستان تپه گوز به شرح زیر نقل می کند :
”  کتابی که اوغوزنامه نامیده می شود، بین ترک‌های اوغوز دست به دست می گردد. در این داستان هیولایی به نام تپه گوز شرح داده شده است که بر اجتماعات نیاکان باستانی آنان می تازد و مردمان را به قتل می رساند و گوشت آنها را می خورد …  . (۲۱)
آنچه حائز اهمیت است مانند همه ی داستان‌های حماسی اصیل مجموعه دده قورقود نیز در زمانی بس طولانی وطی مرحله‌های متمادی ودر شرایط تاریخی و فرهنگی گوناگون توسط نسل‌های متوالی آفرینش یافته ، شکل گرفته و سینه به سینه نقل و حفظ شده است. به طور کلی در تکوین آثاری از این نوع که جنبه فولکلوریک و مردمی بودن آن به جنبه ابداع فردی برتری دارند، مسئله ابداع و پیدایش اثر یک موضوع و تاریخ تدوین و کتابت یک موضوع دیگر است. همان طور که پیش تر نیز اشاره شد هر اثر فولکلوریک نیز مطمئناً در آغاز امر گوینده و پردازنده‌ای داشته است اما بعد از ابداع مدت‌ها دربین مردم نقل گشته و پا به پای تحولات اجتماعی و تاریخی تغییر کرده است و در زمانی به دست شخصی به کتابت درآمده است.(۲۲)
در مورد داستان‌های دده قورقود باید گفت که باید بررسی تاریخی این اثر را به سه بخش تقسیم کرد:
 بخش نخست مربوط به آثار پیدا شده ازکتاب است که همان طور که قبلاً اشاره شد قدمت نسخه دستنویس به قرن ۱۶ میلادی بر می گردد اما با توجه به اشارات موجود در کتاب دررالتیجان ابوبکر بن دواتدرای قدمت کتابت آن حداقل به قرن ۱۴ میلادی برمی گردد. که این تاریخ مربوط به کتابت اثر است هرچند ممکن است کتابت‌های قدیمی تری نیز وجود داشته باشند.
بخش دوم مربوط به زمان شکل گیری داستانها و اتفاقات نقل شده در داستان‌ها می باشد. در مقدمه کتاب آمده است ” در زمانی نزدیک به دوره ی پیامبر در ایل بایات(۲۳) و نیز در داستان دوم یعنی قاراچوق چوبان ضمن معرفی قهرمانان اوغوز داریم ” … کسی که رفته و چهره پیامبر را دیده و برگشته است و در ایل اوغوز صحابه ی پیامبر شده است، ” بوگدوزامن ” آمد. ” (۲۵) طبق شواهد موجود در داستان و نیز آگاهی به اینکه تمام داستان‌ها مربوط به دوره‌ای می باشد که در آن خان خانان باییندرخان رهبر اوغوزهاست می توان این نتیجه را گرفت که داستان‌ها به این شکل که در دست ما هستند مربوط به دوره ی ابتدایی اسلام یعنی قرن‌های ۶ و ۷ میلادی می باشند. اما با توجه به مسائل تاریخی عقیده برخی از محققان بر این است که در برخی قسمت‌ها حوادث قرن‌های ۱۰ و ۱۱ آذربایجان نیز بر داستان‌ها تاثیر گذاشته است.
بخش سوم بررسی مربوط به سرمنشا داستان‌ها و کهن‌ترین نشانه‌ها از نقش اسطوره هایی مانند تپه گوز و دلی دومرول می باشد. همان طور که در پیش تر اشاره شد آقای دیتس اندیشه ی باستانی بودن بودن اثر را با مقایسه بین داستان تپه گوز و اودیسه هومر و تقلیدی خواندن غول اودیسه هومر از داستان تپه گوز وارد جریان تحقیقات پیرامون این اثر کرد. علاوه بر این مقایسه، بعضی از جریان‌های نقل شده در داستان‌ها نشانگر کهن تر بودن ریشه داستان ها  نسبت به قرون ۶ و۷ میلادی می باشد. برای مثال هنگامی که افراد قبیله می خواهند حیوانی را به درختی ببندند از شاخه‌های باریک به جای طناب استفاده می کنند و نیز در برخی موارد از نیزه‌های چوبی استفاده می کنند که نشان در آن زمان هنوز استفاده از الیاف گیاهان معمول نشده بود و احتمالا اثری از کشف فلزات نیز نبود. درداستانی دیگر بورلا خاتون یکی از شخصیت‌های زن داستان ، برای آشنایی با ویژگی‌ها گیاهان واستفاده از خواص دارویی آنها چنین می گوید :” گرچه پایین آمدن از کوه و پای گذاشتن به دشت بازی کردن با جان است ولی خالی از برکت و خیر هم نیست. ”  می توان نتیجه گرفت که زندگی هنوز وارد دشت‌های هموار نشده بود ودر بالای کوه‌ها ودر غارها جریان داشته است.(۲۶)
به طور خلاصه وجود شواهدی مانند نیزه‌های چوبین ، کمان‌های زمخت و فوق العاده سنگین ، ناشناخته بودن فلزات ، تولد رازناک تپه گوز یا غول یک چشم ، آشنایی دورا دور و پر ابهام از جانوران و تشخیص ندادن جنسیت آنها ، ترس از وارد شدن به دشت و باورهای توتمیستی مانند جنبه تقدس آمیز دادن به گرگ و… نشان دهنده این موضوع می باشد که اساس وسرمنشا داستان‌ها نمی تواند متعلق به قرن ۶ و۷ میلادی باشد وبه زمان کهن تری باز می گردد. (۲۷)
بارتولد به عنوان اصلی‌ترین محقق کتاب دده قورقود درباره ی این موضوع می گوید:
  ” اوغوزها در کرانه‌های سیر دریا روایات افسانه‌ای بابا قورقود پیرسالار وخواننده محبوب تورکها وتدوین کننده خرد قوم خود را فرا گرفتند وبا خود به باختر بردند. آثار ادبی منسوب به قورقود حتی تا به امروز هم نزد ترکمن‌ها باقیمانده است. در قرون وسطی در آناتولی هم این افسانه‌ها را می شناختند و در دوران عثمانی‌ها هم تا قرن هفدهم بار دیگر بیش از پیش میان تورکهای آذربایجان رواج یافت. در قرن دهم نام قورقود را نزد پچنک‌ها ( از افوام ترک) می یابیم. از آنچه گفته شد می توان چنین استنباط کرد که افسا نه‌های بابا قورقود میراث تاریخی پیش از اسلام است که اوغوزها ان را فرا گرفته وبا خود به باختر آورده اند. ” (۲۸)
 
 

 

Comments,Baxışınız
oguz gif telegram