/  
بیریمجی صحیفه » مقاله لر و باخیشلار » آنا دیلیمیزی  اؤیرنک ۲- یازیلیشلار و جمله اومورقاسی (اسکلت جمله سازی )
آنا دیلینی اؤیرنک - کار صامتلرین کار صامتلرله عوضلنمه سی

آنا دیلیمیزی  اؤیرنک ۲- یازیلیشلار و جمله اومورقاسی (اسکلت جمله سازی )

اغوز تی‌وی:کئچن درسده ددیک آذربایجان تورکچه‌سي دیلینین الفبا ترکیبینده ۱۵ صائت و٢۵ صامت واردیر. بو۴٠ سس آذربایجان الفباسیندا حرفله اشاره ائدیلیر. آذربایجان دیلینده ٩ قیسا(ی، و،ئ، ؤ، ه، آ، او،ي) و ۶اوزون (ی، ئ، ؤ، ه، آ، او) صائت واردیر. همین اوزون صائتلر آنجاق آلینما سوزلرده ایشلنیر.


ددیک آزربايجان تورکچه‌سي دانيشيلديغي کيمي يازيلار . آزربايجان تورکچه‌سي لاتين آلفابئسينه, عرب آلفابئسيندن داها ياتقين و اويقوندور . عرب آلفابئسي ايله يازيلان چوخلو تورکجه کلمه‌لر دوز اوخونمور دوزيازيلمیر (Ölüm يا olum اولوم  )و يا عربجه ده اولان بعضي حرفلر آذربايجان تورکچه‌سينده يوخدورو(عث …) یا اونلاری ایشلتمغه نیاز یوخدور (س ص ث  یا  ز ض ظ ذ)( طهران  ,تهران – آذربایجان, آزربایجان).آما بوگون چونکو گونئي آزربايجاندا گؤزلر لاتين آلفابئسينه ياتقين دئييل اونا گؤره هله‌ليک عرب آلفابئسيله ديليميزي تانديماغا سعی گؤستره‌جگيک.

جمله اومورقاسی (اسکلت جمله سازی )

آزربايجان تورکچه‌سيینین مورفولوژی قورولوشونا اساس(اسم،صفت،سای، عوضلیک، ظرف،فعل) و کمکچی (قوشما، باغلایيجی، ادات، مودال سوزلر،ندا) نطق حصه لری داخلدیر. آزربايجان تورکچه‌سينده اسمین آلتی حالی (آدلیق، یییه لیک، یؤنلؤک، تاثیرلیک، یئرلیک، چیخیشلیق)، فعلین بئش یعنی- شهودی ۱کئچمیش زمان،۲ نقلی کئچمیش زمان،۳ یئنی ایندیکی زمان، ۴ گلجک زمان،۵ غیری قطعی گلجک زمان- زمانی وار. آزربايجان تورکچه‌سینین سنتاکتیک قورولوشونا گوره مبتدا جمله نین اولینده،خبر ایسه جملنین آخرینده گلیر.

دانیشیق سسلری:
هر بیر سؤز سسلردن عبارتدیر. مثلا مارال” سؤزونده بش سس: م، ا، ر، ا، ل سسلری. آنا دیلیمیزین سسلری ایکی یره بؤلونور. سسلیلر و سسسیزلر. سسلیلری تلفظ ائتدیکده هاوا جریانی سربست شکیلده آغیزدان چیخیر. آنا دیلیمیزده اولده ده قید ائتدییمیز کیمی دوقوز سسلی یعنی صائت وار. آ، (آراز) ا، (ال) ای(ایشیق)، ای(میخ)، ائ (ائلات) اؤ (اؤردک)، اۇ (اۇزون)، اۉ (اۉزوم)، ائ (ائو)

سسسیزلرین یعنی صامتلرین تلفظنده هاوا جریانی آغیزدان چیخارکن مانعه راست گلیر. آنا دیلیمیزده٢۳ سس سیز واردیر: ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی .

سسلری یازیدا حرفلرله گؤستریرلر. سسلری ائشیدیریک و تلفظ ائدیریک، اما حرفلری گؤروروک و یازیریق. دیلیمیزده ٢۳ سسین هر بیرینین اؤز شکلی وار. اما بو حرفدن باشقا یازیمیزدا علاوه حرفلر واردیر کی عرب کلمه لرینده ایشلنیر. بو حرفلر بونلاردیر: ث-ح-ذ- ص- ض- ط- ظ- ع. بو حرفلرعرب الفباسیندا اولدوقو کیمی تلفظ اولونمور. ث- ص حرفی “س” کیمی، ح حرفی “ه” کیمی، ذ- ض- ظ حرفلرینی “ز” کیمی، ط حرفینی “ت” کیمی، ع حرفینی مختلف ییئرلرده (آ، ٸ….) شکلینده تلفظ اولونور.

اورتادا یازیلان (ا- ه) و تشدید

“ا- ه” حرفی سؤزون اورتاسیندا نادر حاللاردا یازیلیر. ایکی سسسیز حرف(صامت) یان- یانا گلنده اونلارین آراسیندا “ه” سسی ده واردیر. مثلا: چتین، شریک، گلمک …

بعضی سؤزلرده ایکی صامت حرف قوشا ایشلنرسه اونلاردان بیرینی یازیب اوستونه تشدید قویولور.مثلا: سکّیز، چاقّال، ساقّال….

کار و جنگیلتیلی صامتلر(سسسیزلر)

دیلیمیزدکی صامتلر کار و جنگیلتیلی اولماقلا ایکی یئره بؤلونور: کار صامتلر(پ- ت- ک- ف- خ- ش- س- چ- ه)تلفظ اولونارکن سس تئللری تیتره میرو سس ائشیدیلمیر.

جینگیلتیتیلی صامتلر: ق- ی- ل- م- ن- ر- ب- و- غ- د- ژ- ز- گ-ج. جینگیلتیلی صامتلر تلفظ اولونارکن سس تئللری تیتره ییر و سس ائشیدیلمیر.اکثر کار صامتلرین جینگیلتیلی قارشیلیقی وار.

کار صامتلر: پ– ف- خ – ت- ش- س- ک – چ – ه

جینگیلتیلی صامتلر: ق- ی- ل- م- ن- ر- ب – و- غ- د – ژ- ز – گ- ج

دیلیمیزده کار صامتلر جینگیلتیلی صامتلره نسبت آز ایشلنیر.

صائتلرین یازیلیشی
۱. “اوُ o” صائتلی آلینما (خارجی‌ غیر تورکی)سؤزلر ” آ A” ویا “اوU” ایله دئیلمسیندن آسیلی اولمایاراق “اوU” ایله یازیلیر.مثلا: پوُئما، پروُبلم(مشکل)، پروفئسور، موتور
٢. “او” صائتلی آلینما (خارجی‌ غیر تورکی)سؤزلر “و” ایله یازیلیر. مثلا: آلومینیوم، ژوری(هیئت منصفه)
آشاقیداکی سؤزلر ادبی تلفظده اولدوقو کیمی، ایکی هجا ایله یازیلیر: فیکیر، شعیر، شکیل، عؤمور، قبیر، فصیل، صینیف(کلاس)، صبیر، ذهین، سطیر

صامتلرین یازیلیشی

۱. بیرینجی هجاداکی صامیتی هم “ن” ، هم ده “م” ایله دئیلن سؤزلر “ن” ایله یازیلیر. مثلا: آنبار، سونبول، گونبز، شنبه.لاکین پامبیق، کؤمبه سؤزلری ایستیثنادیر.
۲. اصلینده سونو قوشا صامتله بیتن ایکی و یا چوخ هجالی سوزلر بیر صامتله یازیلیر. مثلا: کیلوگرام، سرحد، خط ، مهم،.
.۳. سونو- ” ایی”، ” سکیی” ایله قورتاران خصوصی و عمومی آلینما اسملرین سونونداکی “ی” یازیلمیر. مثلا: مایاکووسکی، سسئناری، گورکی. قید: کیمیوی ائلمنت آدلاری اصلینه اویقون اولاراق یازیلیر. مثلا: کالیوم، ناتریوم.
۴. “ج” صامتلی آلینما سؤزلر “ج” ایله یازیلیر: جئک لوندون، سیجیلییا .
۵. “ق” صامتلی آلینما سؤزلر اینجه صائتلی هجالاردا “گ” ایله یازیلیر.مثلا: گئنئرال،بیولوگییا، گئولوگییا، گیمناستیکا، گیتارا

سؤزون مختلف یئرلریندکی قوشا صائت و صامتلرین یازیلیشی.
٧. ایکی صائت آراسیندا گلن قوشا صامتله یازیلیر.کلاسسیک.
قید:پارالئلل،آپپارات سؤزلری و “ما” هجاسی ایله قورتاران سؤزلر آشاقیداکی کیمی یازیلیر: آپارات، پارالئل، پروگرام، تلگرام، دیاگرام.
سؤزدوزلدیجی شکیلچیلرین یازیلیشی.
سؤزدوزلدیجی شکیلچیلر آشاقیداکی کیمی یازیلیر. بیر جور یازیلان شکیلچیلر:
– “ی” ویا “وی” شکیلچیسی.مثلا: داخلی، تاریخی،جنوبی، شمالی،گنجوی، دایروی
– ” واری ” شکیلچیسی مثلا: یونگولواری، قالخانواری
ایکی جور یازیلان شکیلچیلر:
کار صامتله بیتنلرده “قان”، “کن”،جینگیلتیلی صامتله بیتنلرده “غان”، “گن” شکیلچیلری.مثلا: چالیشقان، سوروشکن، بورولقان، دئینگن
دورد جور یازیلان شکیلچیلر:
“کیٍ”، “کی”، “کو”،”کوٌ” شکیلچیسی: سحرکی، بوگونکو،آخشامکی، اونونکو. .۱
سیفت و اسم دوزلدن” یٍ”، “ی”، “و”،”وٌ” شکیلچیسی: دربندی، گوموشی، نوروزی، چرکزی
فعل کوکلریندن اسم و صفت دوزلدن شکیلچیلر .
سونو کار صامتله بیتنلرده:
“کی”، “قی”،”کو”، “قو”.سئچکی، پوسقو(تله جنگی )
“کین”،”قین”، “کون”، “قون” بیتگین، توتقون، ساتقین.
سونو جینگیلتیلی صامتله بیتنلرده
“گی”، “قی”، “گو”، “قو”. وئرگی، چالقی،بؤلگو، وورقو.
“گین”، “قین” ،”گون”، “قون”: ازگین، قیرقین، دوزگون، یورقون
.۴. “یستان”، “ایِستان”، “اوستان”، اوٌستان” شکیلچیلری صامتله بیتن سؤزلرده:ترکمنیستان،قاشقاییستان ,تورکوستان، داقیستان. قید صائتله بیتنلرده “ستان” یازیلیر.
رقمله یازیلان مقدار سایلاریندا شکیلچیلرینین یازیلیشی
رقمله یازیلان مقدار سایلارینا منسوبییت و حلا شکیلچیلری علاوه ائدیلدیکده شکیلچیدن اول دفیس (-) اشاره سی قویولور.مثلا: ۲۰–دن،۵-ی، ۱۷ –سی، ۳- ده.عرب رقملریندن سونرا آهنگه گؤره سیرا ساینین شکیلچیسی اختصارلا یازیلیر.مثلا: ۶- جی، ۲-جی، ۱۰- جو.
مرکب سؤزلرین یازیلیشی.
بیر وورقو ایله دئیلن مرکب سؤزلر بیتیشیک یازیلیر. مثلا: بئشمرتبه، مختلفطرفلی، سویوققانلی،قانونوئریجیلیک.
ترکیبیندکی سؤزلرین سجییه سیندن آسیلی اولاراق آشاقیداکی حاللاردا دفیسدن (-) استفاده اولونور.
١. قوشا سؤزلرده. مثلا: قارما- قاریشیق، آز- ماز، توب- توپ،دئدی- قودو، سور- سوموک
۲. ترکیبینده غیری، کلّی، عکس، سوپئر سؤزلری ایشلندیکده: غیری- آدی، عکس- انقلاب، کلی- اختیار،سوپر- مارکت.
۳. اضافت ترکیبلرینده: حدی- بولوغ
۴. ترکیبینده معناجا بیر- بیرینه یاخین و یا ضد سؤزلر ایشلندیکده. مثلا: آب- هوا، کافه- رستوران، پیس- یاخشی، دینمز- سؤیلمز،گئج- تئز، عقللی- کماللی
کمکچی سؤزلرین یازیلیشی
ایدی، ایمیش، ایکن کمکچی سؤزلری آدلاردان (اسم،صفت، سای،اوزلیک) و صائتله قورتاران فئیللردن سونرا آیری، صامتله بیتن فئیللردن سونرا هم آیری، هم ده ایلک صائتی بوراخیلاراق، شکیلچیلشمیش واریانتلاردا بیتیشیک یازیلیر.مثلا: آتا ایدی، آتا ایمیش، آتا ایکن، گلمیشدی، گلیرکن، گلمیش ایمیش.
قوشمالار ایکی جور یازیلیر.
۱.بیر هجالی قوشمالار (جان، جن،دک، تک)آید اولدوقلاری سؤزه بیتیشیک یازیلیر. مثلا: داغاجان
٢. ایکی هجالی قوشمالار (قدر،کیمی،اؤترو،تکی، اوچون، ایله) آید اولدوقلاری سؤزدن آیری یازیلیر. آدام کیمی، سنین تکی، ائوه قدر، شاگرد اوچون. قید: ایله قوشماسی صامتله بیتن سؤزلرده آهنگ قانونونا اویقون اولاراق –لا، له، شکلینده بیتیشیک یازیلا بیلر.
منشأجه مرکب اولان آشاقیداکی باقلاییجیلار بیتیشیک یازیلیر. مثلا: یاخود، همچنین، چونکی، هابئله، حالبوکی.
ایکی ساده باقلاییجیدان و ساده باقلاییجی ایله باشقا نطق حصه لریندن عمله گلن باقلاییجیلار و باقلاییجی سؤزلر بیر- بیریندن آیری یازیلیر.مثلا: بونا گؤره ده، بونون اوچون، ویاخود، گویا کی، دئمک کی، اونا گؤره ده، توتاق کی، یوخسا کی.
اداتلار سؤزلردن آیری یازیلیر: دی گت، دئدیم ده، داها گؤزل، لاپ پیس، ان یاخشی.
“میٍ”، “می”، “مو”، “موُ” و “سانا”، “سنه” اداتلاری استسنادیر. اونلار عاید اولدوقلاری سؤزلره بیتیشیک یازیلیر. مثلا: قشنگدیرمی؟، کتابدیرمی؟، اوخودومو؟. قید: “میٍ”، “می”، “مو”، “موُ” سوال اداتی “دا”، “ده” اداتیندان آیری یازیلیر.مثلا: سن ده می گدیرسن؟، او یئنه ده می دانیشاجاق؟
ائینی ندانین تکراریندان عمله گلن ندالار دفیسله (-) یازیلیر.مثلا:به- به، وای- وای
مختلف سؤزلردن عمله گلن ندالار آیری یازیلیر.مثلا: آی آمان، آی هارای
قزئت، ژورنال، مهمانخانا، کافه، رستوران، مغازه، کینوفیلم مئدال، نشرییات آدلاری دیرناقدا یازیلیر.مثلا: “بهار” مقازاسی، “جوجه لریم” کافه سی،” آذربایجان” قزئتی. قید: دیرناقدا یازیلان بئله آدلارا آرتیریلان شکیلچی دیرناقدان کناردا یازیلیر. مثلا: “خلق قزئتی”نین بوگونکو نمره سی.
اختصارلار ایکی جور یازیلیر:
آ) یاریمچیق اختصارلار عاید اولدوقلاری سؤزلره اویقون اولاراق مرکب آدلارین ترکیب حصه لری ایسه بیتیشیک یازیلیر.مثلا: آکاد. (آکادمیک)، پروف. (پروفسور).آذرتاج(آذربایجان تلقراف آگئنتلییی).
ب)سؤزون اورتا حصه سینین دوشمسی ایله یارانان اختسارلار دفیسله (-)یازیلیر. مثلا: د- ر (دکتر)، ز- د (زاوود).
اختسارلارا علاوه ائدیلن شکیلچیلر اونلارین سون هجاسینا اویغون اولاراق یازیلیر. مثلا:گ.آ.م.ح (گونئي آذربايجان ميللي حرکتي) ب.م.ت (بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتی)، م.ع.آ (مللی علملر آکادمیسی)
دوامی وار….

Comments,Baxışınız
oguz gif telegram
Play All Replay Playlist Replay Track Shuffle Playlist Hide picture